"Voorbij het object": een dag in de Laurens (in Dutch)

'Voorbij het object’ was het thema van het symposium in de Laurenskerk Rotterdam op 11 november 2010, georganiseerd door het team van het onderzoeksproject Community Museums Past & Present van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Voorbij het object, omdat het in de recent geopende expositie in de Laurenskerk Een monument vol verhalen over de verhalen gaat die in en rondom de kerk zitten. Deze verhalen worden verteld via een audioguide in de vorm van een bijbel of gezangbundel. Met de audiobijbel in de hand wordt de bezoeker langs de verschillene kapellen geloodst, die door het ontwerpbureau kossmann.dejong zijn vormgegeven rond thema’s zoals 'de Laurens in het midden’, heiligen, de librije, feesten, leven en dood, het bombardement en de wederopbouw van de kerk. Bij de vormgeving van deze expositie is op een enkele uitzondering na geen gebruik gemaakt van authentieke historische objecten. Het verhaal wordt uitsluitend verteld via de audioguide, hands-on installaties en filmfragmenten, kersverse muurschilderingen, objecten en kunstwerken.

 

 

 

De expositie Een monument vol verhalen was een mooie aanleiding om te reflecteren op de relaties tussen erfgoed, het verhaal en het publiek. Het ontstaansproces van deze erfgoedontsluiting is een zeer boeiend traject geweest, waar tal partijen en overwegingen een rol hebben gespeeld. Alle partijen die betrokken waren bij de totstandkoming van de expositie (de initiatiefnemer, het ontwerpbureau en de de gemeentelijke monumentenzorg) lichtten hun bijdrage toe vanuit hun eigen praktijk, van het ontstaan van het concept van de expositie tot overwegingen over de fysieke ingrepen en de relatie tussen de nieuwe verhalen en de traditionele sacraliteit van de kerk. Welke tijdslaag moest er gerespecteerd worden? De wederopbouwfase van de jaren vijftig, de laatgotische kerk of de hervormde fase, en wat betekende dit voor het concept én de kerk?

 

 

Paul van de Laar (EUR / Historisch Museum Rotterdam)

 

Nadat Frank Michielsen, directeur van de Stichting Grote- of Sint Laurenskerk, met zijn welkomstwoord de dag in gang zette, leidde Paul van de Laar (Historisch Museum Rotterdam en Erasmus Universiteit Rotterdam) de rest van de bijeenkomst in goede banen. Eerst gaven Herman Kossmann, Robert van der Linde en Kathelijne Eisses, van het bureau kossmann.dejong een overzicht van de overwegingen die bij de vormgeving en realisatie van de expositie een rol hebben gespeeld.

 

 

Robert van der Linde, Kathelijne Eisses en Herman Kossman (kosman.dejong)

 

Marieke Kuipers (Rijksdienst Cultureel Erfgoed/Technische Universiteit Delft) ging in haar bijdrage dieper in op het beleid rond herbestemmingen van religieus erfgoed in Nederland, geïllustreerd met voorbeelden uit de praktijk. Marinke Steenhuis (voorzitter van de commissie welstand en monumenten van de gemeente Rotterdam) ging dieper in op het spanningsveld rond de restauratie, authenticiteit en functionaliteit en de discussies die gevoerd werden vanaf het moment dat de bouwaanvraag bij de welstandcommissie belandde. In Steenhuis' visie heeft de kritiek van de commissie geleid tot een beter eindresultaat. Naast discussies over het onderhandelingsproces van de opbouw van de tentoonstelling werd er gereflecteerd op het uiteindelijke resultaat. In hoeverre voegt deze expositie een nieuwe betekenislaag toe aan de kerk? Want “display does”, zoals de Amerikaanse erfgoedtheoretica Barbara Kirshenblatt-Gimblet dat formuleert.

 

 

Marinke Steenhuis (Rotterdamse Commissie voor Welstand en Monumenten)

Dorus Hoebink (EUR) ging tijdens zijn presentatie in op de manieren waarop Een monument vol verhalen actief betekenis construeert binnen en buiten de Laurenskerk. In een close-reading de tentoonstelling kwam hij tot de conclusie dat Een monument vol verhalen een performatieve tentoonstelling is. Dat wil zeggen: Een monument vol verhalen is niet zozeer een weergave van het verleden, maar een opvoering van het verleden. Middels de uitgekiende presentatie- en verteltechnieken van de tentoonstelling wordt de bezoeker geconfronteerd met een keur aan mogelijke verhalen over de Laurenskerk, waarin ruimte overblijft voor eigen interpretatie en actieve reflectie. Daarnaast beschouwde Dorus Hoebink de tentoonstelling als een statement over religieus erfgoed in het algemeen: “Zo kan het ook. De ontsluiting van religieus erfgoed kan avontuurlijk zijn, voor een breed publiek, en aansluitend bij een hedendaagse beeld- en mediacultuur.”

 

 

Dorus Hoebink (EUR)

Wat maakt zo’n 'erfgoedbeleving’ los bij de bezoekers van de Laurenskerk? Dat was de vraag die Helene Verreyke zich stelde tijdens haar bijdrage op basis van publieksonderzoek. Van welke achtergrond dan ook, bezoekers worden in de eerste plaats aangetrokken tot de kerk zelf, om de sfeer in de kerk op te snuiven. Wanneer ze aan de ingang kunnen worden overtuigd om met de audiotour door de kerk te gaan, wordt de beleving alleen maar versterkt. De verhalen en de muziek houden bezoekers langere tijd in de kerk, waardoor het kerkbezoek heel anders wordt ervaren. Leden van kerkgenootschappen beschouwen de expositie als een echte meerwaarde voor de kerk, iets om trots op te zijn, vooral omdat er aandacht is voor religieuze thema’s zoals de werken van barmhartigheid. Dat alle feesten die in Rotterdam worden gevierd aan bod komen in de kooromgang, wordt als een realistische weergave van de multiculturele stad ervaren. Alle thema’s die worden aangereikt door de tentoonstelling geven een aanzet tot reflectie. Over de geschiedenis van Rotterdam, maar ook over geloof, leven en dood.

 

 

Hélène Verreyke (EUR)

 

Tussen de bijdragen door werd er duchtig gediscussieerd over de impact van beeld en geluid op de bezoeker en de rol van monumentenzorg en de aan- of afwezigheid van consultatie van de gemeenschap bij het tot stand komen van het geheel.

 

 

 

 

Marlite Halbertsma (EUR), als voorzitter van de begeleidingscommissie van de tentoonstelling in de Laurenskerk en projectleider van het onderzoeksproject Community Museums Past and Present sloot de dag af met een reflectie op place, non-place en junkspace in de stad en hoe de Laurens een plaats van betekenis is, een 'cosmopolitan canopy’ waar mensen verenigd in belangstelling voor wat er daar te zien en te beleven is, elkaar kunnen ontmoeten in een niet- functionele en niet-commerciële ruimte.

In de nabije toekomst zullen meer uitgebreide samenvattingen van alle bijdragen van dit geslaagde symposium op deze site worden geplaatst.