Voorbij het object? Bijdrage van Hélène Verreyke aan het Symposium

Een monument vol verhalen is opgebouwd rond de verhalen die in en rondom de kerk vervat zitten. Verhalen over geloof, de Laurens en de stad Rotterdam worden meegegeven via een audioguide in de vorm van een bijbel. Met de audiobijbel in de hand wordt de bezoeker langs de visueel sterke kapellen geloodst, die door het ontwerpbureau Kossmann.dejong zijn opgebouwd rond thema’s zoals de Laurens in het midden, heiligen, de librije, feesten, leven en dood, het bombardement en de wederopbouw van de kerk. Maar wat brengen deze verhalen teweeg brengen bij de bezoeker? Hoe ervaart hij of zij de kerk als erfgoedlocatie? Naar aanleiding van deze bijeenkomst werden tijdens twee namiddagen 23 bezoekers gevraagd waar ze vandaan kwamen, hoe ze in de Laurens terecht kwamen en wat ze van de expositie vonden.

Maar eerst blijven we even stilstaan bij de museumervaring in het algemeen. Wat het bezoeken van een tentoonstelling juist met mensen doet en bij uitbreiding de rol die musea worden toebedeeld in deze maatschappij. In het museumdebat gaat men meer en meer voorbij het object. Waar het vroeger vooral neerkwam op het verzamelen van objecten, het conserveren van de collectie en het op educatieve wijze presenteren van het erfgoed, staan vandaag de dag verhalen en mensen centraal. Mensen worden in het museum samengebracht, om aan zelfreflectie te doen en om te reflecteren over andere culturen. Daarom is er ook sprake van musea als 'contact zones’ zoals James Clifford dat noemt, of als plaatsen van onderhandeling, waar de bezoeker en tentoonstellingsmaker als het ware een dialoog aangaan. 

Wat een kunstwerk of tentoonstelling teweeg kan brengen bij de bezoeker, zelfs een soort gevoel van verbondenheid, illustreert mooi het samenspel van factoren die in het museumbezoek meespelen, namelijk het verhaal dat de tentoonstellingsmaker brengt, het object en de ervaring van de kijker en zijn medebezoeker. Die mogelijkheid tot zelfreflectie en reflectie op anderen zet het museum in het midden van de maatschappij, waar het meer en meer de rol krijgt toebedeeld om moeilijke onderwerpen op de agenda te zetten, zoals sociale inclusie en gemeenschapsgevoel. Het museum zoekt naar een ruime participatie van bevolkingsgroepen en wil investeren in het verhogen van sociaal-culturele competenties. Zoals gezegd past deze aanpak in een tijdskader dat musea, in de eerste plaats historische musea, een meer actieve dialoogfunctie toedicht, en dat in een tijd waar het historische besef is teruggekeerd en de erfgoedindustrie overal aanwezig lijkt te zijn. 

In de wisselwerking met het publiek heb je naast de expositie en de bezoeker dus nog een element dat meespeelt, en dat is de kerk zelf, het monument. Herman Kossman zegt zelf over de expositie dat het geen tentoonstelling in de ruimte geworden is, maar dat de ruimte de tentoonstelling werd. Wat vaststaat is dat veel bezoekers in de eerste plaats voor de kerk komen, en in het bijzonder voor de sfeer in de kerk. Voorbijgangers en  toeristen komen voor het indrukwekkende orgel, het prachtige houten plafond én om de sfeer op te snuiven. Sommige bezoekers hebben daar de tentoonstelling en de audioguide niet voor nodig. Aan de inkombalie worden bezoekers enthousiast gemaakt voor de audioguide en tentoonstelling, maar veel mensen willen gewoon eens door de kerk lopen. Kerkbezoekers verwachten ook geen tentoonstelling, en daar komen ze ook niet voor. Als ze wel voor de auidoguide kiezen, en dus heel de tentoonstelling volledig ervaren, met de verhalen en muziek op de achtergrond, dan wordt de ruimte op een heel andere manier ervaren. Met andere woorden, de expositie versterkt ook de ruimtebeleving in de kerk. Een wat oudere dame uit Rotterdam gaf aan dat dankzij de expositie met  audioguide de kerk nu meer een stiltecentrum in de stad was geworden, waar je rustig kan rondwandelen en naar muziek kan luisteren, tot rust komen, over dingen nadenken. 

De expositie combineert het religieuze met het seculiere en ook onder de kerkbezoekers zijn er mensen met religieuze en niet-religieuze achtergrond natuurlijk. Over het algemeen werd de tentoonstelling door de gelovige bezoeker als een meerwaarde voor de kerk ervaren, net omdat de religieuze elementen ook terug te vinden zijn in de opstelling. De bezoekers die aangaven op zijn minst religie een warm hart toe te dragen vonden dat de kapel van het bidden, waar je een kaarsje kan aansteken en waar onschuldige kinderstemmetjes filosoferen over wat bidden nu juist voor hen betekent, heel mooi in de ruimte was geïntegreerd. Mensen die liever een kaarsje aansteken op de ouderwetse manier kunnen nu ook vooraan in de kerk aan de kantine terecht.  Een dame uit Almelo, die haar man vergezelde die op zakenbezoek was in Rotterdam, bezocht donderdag Boymans en besloot vrijdag de Laurens te bezoeken. Moest ze maar één dag tijd hebben gehad dan had ze zeker voorrang gegeven aan de Laurens verzekerde ze me, omdat ze ten slotte religieus is. Vooral de kapel van het bidden en de kapel van leven en dood had haar erg aangegrepen. Bij de spiegel waar 'Ik zal leven’ of 'ik zal sterven’ oplicht, had ze genoten van de mijmeringen over het al dan niet naar de hemel gaan. Leven en dood, dat zijn toch thema’s waar je religieus mee bezig bent. 

De kapel die de meer religieuze medemens ook steevast vermelde als een hoogtepunt van het bezoek was de kapel van barmhartigheid. Vooral omdat de christelijke waarden eens in de verf worden gezet. Eén dame uit Rotterdam, die zelf bij de voedselbank werkt, vond het goed dat al deze positieve verhalen, die toch de goede, christelijke aard van de mens belichten aan bod kwamen in de kerk. Met al dat slechte nieuws toont het toch dat niet alle mensen slechte bedoelingen hebben. De vriendin die haar vergezelde vond het leuk om de winkel met tweedehands kledij waar ze elke dag voorbijloopt in haar straat in de opstelling te herkennen.

Opvallend dat bij de bezoekers uit de gelovige gemeenschap de expositie als een meerwaarde voor de kerk beschouwen. De expositie op zich, als materieel object, zorgt voor de meerwaarde. Twee heren uit Rotterdam, actief in de gemeente van de Laurenskerk, hadden de tentoonstelling al verschillende keren bezocht, maar wel zonder audioguide, want als wat oudere heren weet je het onderhand al wel, en als trouwe bezoekers wisten ze al veel van de kerk. Dus het waren niet in het bijzonder de achterliggende verhalen die er toe deden, maar de expositie zelf. Ook hier weer kwam de kapel van de barmhartigheid naar voor als hoogtepunt, omdat dat toch de zaken zijn waar je als religieuzen nu met geconfronteerd wordt elke dag. 

Er zijn ook bezoekers die er voor kiezen om aan de religieuze elementen voorbij te gaan, of liever, niet bij de religieuze aspecten te blijven stilstaan en vooral aandacht te schenken aan de verhalen rond de geschiedenis van de stad en de kerk. Eén dame was een tweede keer terug gekomen omdat ze de eerste keer niet door de audiotour was heen geraakt. Vooral de kapel van vrede en verzoening en de bouw van de kerk interesseerden haar, omdat dat over het bombardement en de wederopbouw ging, de niet-religieuze dingen zeg maar. De meer religieuze onderwerpen had ze uitgezeten, maar daar was ze verder niet bij blijven stilstaan. Nu, voor veel Rotterdammers zit het bombardement natuurlijk in het collectief geheugen als één van de kenmerkende elementen van de stad, die de stadsontwikkeling en dus het dagelijkse leven heeft bepaald. 

De geschiedenis van de kerk, van het bombardement en de wederopbouw is dan ook onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van Rotterdam. De geschiedenis van de Laurens geeft dan ook een blik op Rotterdam. In de eerste kapel wordt de Laurens ook in de stad en in de tijd gesitueerd, omkadert door een installatie met de landmark gebouwen van Rotterdam. Vooral voor de Rotterdammer is het een spel om te raden welke simpel weergegeven vorm bij één van de vele karakteristieke Rotterdamse gebouwen hoort. Maar ook voor de buitenstaander geeft de expositie een blik op Rotterdam. Een koppel uit Antwerpen had na drie dagen in de stad in de Laurenskerk een beter idee gekregen over de stad Rotterdam. 

Met de panelen over de vieringen zijn ook de Rotterdammers met een niet-christelijke achtergrond vertegenwoordigd in de kerk. De dame uit Almelo zei hierover: “het toont aan dat de kerk midden in de samenleving staat. Zo kan een Marokkaans gezin dat de Laurens eventueel zou bezoeken zichzelf ook terugvinden in de kerk in het paneel over het Suikerfeest.” Niet alle reacties over de vieringen waren helemaal positief. Een mevrouw uit Breda, die op bezoek was bij twee heren uit de gemeenschap van de Laurenskerk en daarom werd meegenomen op rondleiding, vond de vormgeving met de verschillende kunstvormen heel mooi, maar de luiken met de vieringen hadden haar een beetje gechoqueerd. Dat had ze niet verwacht in een kerk. In die zin zorgt dit deel van de tentoonstelling er niet alleen voor dat de kerk midden in de samenleving staat, maar dat de verschillende groepen hier ook met elkaar worden geconfronteerd. Een andere dame die de tentoonstelling bezocht vond de vieringen in het algemeen heel mooi gedaan, alleen spijtig dat kerst, wat toch ons feest is, zo kitsch was uitgebeeld. 

Tijd om even stil te staan bij de vormgeving. De Laurenskerk was sowieso al een multifunctionele ruimte waar concerten, symposia, feesten, bedrijfspresentaties en beurzen werden georganiseerd, zij aan zij met de kerkdiensten. En daar is de erfgoedlocatie nu ook aan toegevoegd. De meeste bezoekers, ook de religieuze gemeenschap ziet de financiële noodzaak in van deze multifunctionaliteit, voor het behoud en de onderhoud van het gebouw. De expositie wordt over het algemeen zeker gezien als een meerwaarde voor de kerk. Iets om trots op te zijn als Rotterdammer. De tentoonstelling geeft ook een nieuwe functie aan het gebouw, maar de verhalen én de beelden geven een extra dimensie aan de kerk.

De combinatie van de eigentijdse vormgeving met de traditionele uitstraling van de kerk wordt door de meerderheid zeer gesmaakt. De vormgeving en uitwerking staan in functie van de verhalen die in het monument worden verteld. De objecten of installaties zijn illustraties bij het vertelde verhaal. Die uitgesproken visuele stijl wordt door de meerderheid zeer gesmaakt, maar voor sommige bezoekers had het wat soberder gemogen. Een religieuze dame maakte de opmerking dat het “even wennen” is, omdat de expositie toch wel ingrijpt op de kerk. Als je in het koor zit dat wordt je vanuit je ooghoek toch afgeleid door de drukte in de kooromgang. Over authenticiteit van het object wordt door de bezoeker niet gesproken. Wat belangrijker is, is of het gehele plaatje nog klopt, of de sfeer van de kerk wordt aangetast. De heiligenbeelden zijn rooms-katholiek, maar dat misstaat niet in de Laurens merkte een bezoekster op. 

Als laatste bezoeker laat ik even een jonge student aan het woord die de markt bezocht die dag en besloot ook even de kerk binnen te lopen. Zonder de audioguide was hij snel weer buiten geweest, maar nu had hij een uurtje de tijd genomen om alles te bekijken en beluisteren. Niet alleen de beviel de moderne opstelling hem in combinatie met het klassieke van de kerk, “je leert ook bij over geschiedenis en dat is mooi”. De Kapel Laurens in het midden had hem even zoet gehouden, omdat hij bij de installatie alle Rotterdamse gebouwen wilde herkennen. Het verhaal van Witte de With kende hij ook niet en in de librije zag hij een boek van Deelder dat hij moest hebben. Hij ging zeker terugkomen met vrienden.

Voor meer informatie over de Laurenskerk en de expositie:

http://www.laurenskerkrotterdam.nl/?fId=319

http://www.kossmanndejong.nl/projects/view/98