Het museum als makelaar. Een verslag van een drukke dag in Dordrecht

Donderdag 10 november was het Dordrechts Museum de ontmoetingsplaats voor professionals én vrijwilligers uit Nederlandse en Belgische musea. Het Community Museums Past and Present (CMPP) project van de Erasmus Universiteit Rotterdam organiseerde hier samen met het Erfgoedhuis Zuid-Holland de bijeenkomst Het museum als makelaar. Centraal stond de vraag “welke rol kan het museum spelen in het vormen van een gemeenschap?” (zie blog Het museum als makelaar).

Dat deze vraag leeft onder de museumprofessionals bleek uit de volle zaal. Op het programma stonden zowel theoretische omkaderingen bij het thema als voorbeelden uit de praktijk. De dag ging van start met de bijdragen van het CMPP onderzoeksteam. Marlite Halbertsma (projectleider) ging van start met er op te wijzen dat de titel van de bijeenkomst (Het museum als makelaar) geen poging is om in te spelen op de wens van het kabinet om de volledige culturele sector te vermarkten. Integendeel, Het museum als makelaar wijst net op de belangrijke maatschappelijke functie die het museum kan vervullen. Het NWO onderzoeksprogramma Culturele Dynamiek, waar het via het VSB fonds gefinancierde CMPP onderzoek ook deel van uitmaakt, vertrekt vanuit de veranderende samenleving en de dynamiek van cultureel erfgoed. Want “cultureel erfgoed is geen erfenis die ons 'overkomt’. Het is dat wat groepen mensen over de hele wereld op persoonlijke, politieke en economische gronden in het hier en nu als erfgoed kiezen en ervaren” (website Culturele Dynamiek http://www.nwo.nl/nwohome.nsf/pages/NWOA_6J8FRJ).

Deze keuzes, namelijk wat we als erfgoed selecteren, worden ook in het museum gemaakt. Daarover sprak Hélène Verreyke (post-doc onderzoeker) in haar bijdrage over het inclusieve museum. Want wanneer we spreken over gemeenschappen en hun representatie in het museum, dan stuiten we onmiddellijk op de dichotomie 'wij - zij' en komen vragen over in- en uitsluiting naar de voorgrond. Als musea inclusief willen zijn en alle groepen die zich in de maatschappij begeven ook een plaats willen geven in het museum, hoe overstijgen zij dan dit probleem? Naast etnografische en migratiemusea denken ook stadshistorische musea meer en meer na over hoe zij de culturele diversiteit van de maatschappij kunnen laten weerspiegelen in het museum. Hierdoor wordt er meer gefocust op hedendaags erfgoed. Het wordt veel minder een verhaal over vroeger, en meer en meer een verhaal over nu. Het metaverhaal van de hedendaagse stad zorgt voor de verbinding. Als we dit verder doortrekken zien we dat er wel vaker gebruik wordt gemaakt van een metaverhaal (wonen, tradities, sterven) in het museum, op thema's waar iedereen zich in kan vinden. In plaats van een restoratieve nostalgische reflex, die focust op het verleden en vaak voorkomt uit het gevoel zich niet meer thuis te voelen in eigen land of uit heimwee naar het land van herkomst, wordt erfgoed en het verleden in het inclusieve museum ingezet om te reflecteren over de hedendaagse maatschappij.

Daarna volgde een lezing van promovendus Dorus Hoebink over automusea en hun communities. Of hoe de grote automerken inspelen op het groepsgevoel van mensen die een passie of een interesse delen voor Porsche, Mercedes of Ferrari. De tentoonstellingstechnieken die in deze musea worden gehanteerd zijn gericht op promotie, en vertelt dus een minder genuanceerd verhaal, vanuit het standpunt van het merk. Deze musea vinden zonder problemen aansluiting bij 'hun’ publiek, dat fysiek samenkomt in het museum. Deze automusea illustreren mooi hoe het instituut museum gebruikt kan worden om één verhaal te vertellen, vanuit één perspectief. Tegelijkertijd doet het ons stilstaan bij de rol van musea bij de vorming van identiteit. Vandaag de dag is het niet alleen de etnische afkomst of de religieuze overtuiging die onze identiteit bepaalt. In deze tijden van communicatienetwerken zijn het ook onze interesses, subculturen, muzieksmaak en lifestyle die onze identiteit bepaalt en er voor zorgt dat we (al dan niet bewust) tot verschillende gemeenschappen behoren. De behoefte om zich ergens thuis te voelen wordt ook door deze gemeenschappen vervuld.

Judith Tegelaers, van het Erfgoedhuis Zuid-Holland, sloot de voormiddag af met een presentatie van hun resultaten van een kleine enquête onder de Zuid-Hollandse musea. Hen werd gevraagd hoe zij hun rol als sociale makelaars opvatten. Wat vooral opviel uit de enquête is het grote aandeel van vrijwilligers onder de museummedewerkers. Met een grote achterban van vrijwilligers (of erfgoedgemeenschap) houden vele van deze kleinere instellingen het culturele erfgoed springlevend.

Na de middagpauze kwamen de musea aan het woord. Het Huis van Alijn uit Gent mocht de spits afbijten. Dit voormalige volkenkundig museum dat sedert meer dan tien jaar omgedoopt is tot het 'museum van de dingen van alledag’ geldt al een aantal jaren als een voorbeeld voor musea die meer aansluiting willen zoeken tot hun publiek. Van een ingeslapen museum groeide het Huis van Alijn de afgelopen tien jaar uit tot een bruisend museum waar de Gentenaar (en vele mensen daarbuiten) weer voeling mee heeft. Directeur Sylvie Dhaene kwam haarfijn de visie en de praktijk achter hun werking uitleggen. Een belangrijk uitgangspunt is dat de erfgoedgemeenschap centraal staat in het Huis van Alijn. De band tussen het museum en het publiek komt tot stand door hen in te zetten in crowdsourcingprojecten. De achterliggende gedachte is dat kennis over de cultuur van het dagelijks leven overal zit, binnen en buiten het museum, bij jong en oud. Zo wil het Huis (niet museum) van Alijn een uitwisselingsplatform zijn, een werkplaats en een ontmoetingsruimte. 

Nog een voorbeeld waar de bewaarfunctie van het museum op de achtergrond verdwijnt is SCEN (Stichting Computer Erfgoed Nederland). Loes Peeperkorn en Max Popma kwamen vertellen over hoe SCEN vooral moet uitgroeien tot een platvorm voor mensen die computererfgoed verzamelen. Ze hebben geen ambitie om tot een museum uit te groeien, nee, achter de oude computers die bij particulieren thuis en bij grote bedrijven worden bewaard zitten de mensen met een hart voor het computererfgoed. SCEN wil hen vooral een platform aanbieden, waar kennis kan worden verzameld en gedeeld.

Wanneer het publiek centraal staat in het museum dan gaan er wel eens stemmen op die zich afvragen of dit niet in conflict komt met de rol van het museum als bewaarinstelling. Museum Rotterdam heeft hier duidelijk over nagedacht. Irene van Renselaar stelde als urban curator het Stad als muze project voor, waar door participatief verzamelen de link tussen publiek en museum juist verder wordt aangehaald. Door in de wijken samen met de bewoners erfgoedprojecten uit te werken, wordt er ook samen nagedacht over een selectie hedendaags erfgoed dat in de collectie wordt opgenomen. Zo blijft het museum als bewaarplaats van het verleden een rol spelen in de toekomst, en worden de banden met de Rotterdammers direct aangehaald door de actieve participatie.

Wim Sanders van het Boomkwekerijmuseum te Boskoop sloot de dag af met zijn enthousiast betoog over het belang van een betrokken achterban en actieve vrijwilligers. Hij haalde terecht aan dat de koffiecorner alsmaar belangrijker wordt in kleine instellingen, waar mensen samen komen om te praten over hun activiteiten in het museum.

Tijdens de afsluitende discussie werd duidelijk dat voor de meesten het begrip erfgoedgemeenschap ondertussen wel duidelijk is. De kleinere instellingen hebben sowieso geen moeite met deze term, zij weten al langer door wie het erfgoed wordt gedragen en de vrijwilligers zijn het bewijs dat wanneer mensen een  band hebben met de objecten, ze zich er ook actief voor willen inzetten. Voor de grotere musea is er soms meer reflectie nodig over wie hun erfgoedgemeenschappen juist zijn en hoe zij zich kunnen inzetten om de band tussen het museum en hun gemeenschappen weer aan te halen. Een vraag uit het publiek wees ook op het spanningsveld tussen de actieve participatie van de erfgoedgemeenschap in projecten en de 'oude’ collectie, de spanning tussen het verleden en het heden bijna. Staan deze erfgoedprojecten en de mensen die hier aan meewerken en de objecten in het depot niet naast elkaar? Ook hier kan het museum de rol van culturele makelaar vervullen. Tussen mensen en objecten, tussen heden en verleden.